اتصال اینترنت در ایران این هفته دوباره برقرار شده است، اما چشمانداز دسترسی آزاد به اینترنت همچنان مبهم ارزیابی میشود. با وجود کاهش تدریجی قطعی چند هفتهای، نشانهها حاکی از آن است که وضعیت اینترنت به شرایط عادی بازنمیگردد.
پس از حدود بیست روز قطع اینترنت و تماسهای بینالمللی در جریان اعتراضات گسترده، بخشی از ترافیک اینترنت از سر گرفته شد. همزمان، سیاستهای قدیمی برای کنار گذاشتن اینترنت جهانی و اتکا به شبکه داخلی با سرعت بیشتری پیش رفته و کشور در حال ورود به دورهای تازه از انزوای دیجیتال توصیف میشود.
در تجربههای پیشین، هر بار که اینترنت قطع شده، بازگشت کامل به وضعیت قبل رخ نداده است. پس از قطعیهای گذشته، برخی پلتفرمها بهطور دائم مسدود شدند. اکنون نیز فناوریای در حال گسترش است که دسترسی به اینترنت جهانی را فقط برای گروه محدودی با مجوزهای خاص ممکن میکند و سایر کاربران ناچار به استفاده از اینترنت ملی هستند؛ شبکهای که امکان نظارت و مسدودسازی گسترده را فراهم میکند. این رویکرد بهجای مسدودسازی موردی وبسایتها، عملاً بخش بزرگی از جامعه را در محدودیت دائمی نگه میدارد.
پس از بازگشت نسبی اتصال، الگوهای ترافیک اینترنت ناپایدار و مقطعی گزارش شده است؛ وضعیتی که میتواند ناشی از راهاندازی سامانههای جدید فیلترینگ باشد. با وجود افزایش شبکهها و مراکز داده قابل مشاهده در سطح بینالمللی، کاربران عادی همچنان با فیلترینگ سنگین و کندی و اختلالهای پیدرپی مواجهاند.
در واکنش به محدودیتها، استفاده از ابزارهای دور زدن سانسور به رقابتی دائمی تبدیل شده است. اینترنت ماهوارهای بهعنوان گزینهای مستقل از حاکمیت، نقش مهمی یافته، اما تعداد پایانههای فعال در کشور ما با حدود ۹۲ میلیون نفر جمعیت، تنها دهها هزار دستگاه برآورد میشود. همزمان، برخورد با کاربران اینترنت ماهوارهای تشدید شده و نگهداری این تجهیزات میتواند به مجازات زندان منجر شود. گزارشهایی از برخورد فیزیکی با منازل و تلاش برای اختلال در سیگنالها نیز منتشر شده است. قیمت بالای تجهیزات در بازار غیررسمی که حدود ۲ هزار دلار برآورد میشود، خود مانعی جدی برای این فناوری است.
در کنار آن، شبکههای خصوصی مجازی سالهاست برای دسترسی آزادتر استفاده میشوند، اما این ابزارها نیز به اتصال حداقلی اینترنت وابستهاند. در دورههای قطعی، کاربران بهطور کامل از این خدمات جدا میشوند و حتی در زمان دسترسی، روشهای پیشرفته برای شناسایی و مسدودسازی ترافیک آنها به کار گرفته میشود. کاربران برای ادامه ارتباطات روزمره، ناچار به استفاده همزمان از چند ابزار مختلف هستند.
اگرچه بهدلیل انزوای اقتصادی و اتکای گسترده به خدمات داخلی، اجرای شبکه داخلی در ایران نسبت به بسیاری از کشورها سادهتر است، اما این سیاست بدون هزینه نیست. درون ساختار کشور نیز انگیزههای اقتصادی متضادی وجود دارد؛ از رشد پلتفرمهای بومی و فروش خدمات اینترنتی گرفته تا نیاز کسبوکارهای خصوصی به اتصال پایدار. قطعی اخیر، طولانیترین خاموشی اینترنت در تاریخ ایران بود و نزدیک به دو هفته از قطعی سال ۱۳۹۸ هم طولانیتر شد؛ قطعیای که خسارت آن حدود ۱/۵ میلیارد دلار برآورد شده بود.